توهم نوستالژی: چرا موسیقی دهه‌های گذشته همیشه در ذهن ما شاهکار است؟

پیشگویی فردی مرکوری و معمای جاودانگی موسیقی   در اواسط دهه هشتاد میلادی، فردی مرکوری، خواننده افسانه‌ای گروه کویین، با لحنی آمیخته به طعنه گفت که این دوران، عصر طلایی موسیقی است و در آینده، مردم بیشتر به جای تکیه بر استعدادهای انسانی، به تکنولوژی وابسته خواهند شد. امروز، پیش‌بینی او به یک باور عمومی تبدیل شده است و بسیاری معتقدند هنر واقعی در دهه‌های هفتاد و هشتاد متوقف شده و موسیقی امروز چیزی جز سر و صدای کامپیوتری نیست. اما آیا این ادعا یک حقیقت عینی است یا ذهن انسان از طریق خطاهای شناختی و تغییرات بیولوژیک در حال فریب دادن خود است؟ این گزارش به بررسی علمی این پدیده می‌پردازد.  

سوگیری بقا در هنر: فیلتر بی‌رحم زمان

یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری این توهم، «سوگیری بقا» (Survivorship Bias) است. در طول جنگ جهانی دوم، ریاضیدانی به نام آبراهام والد با بررسی بمب‌افکن‌های بازگشته از میدان نبرد ثابت کرد که مقاوم‌سازی نقاط آسیب‌دیده آن‌ها اشتباه است، زیرا هواپیماهایی که به نقاط حیاتی‌شان شلیک شده بود اصلاً بازنگشته بودند

در تاریخ‌نگاری موسیقی نیز دقیقاً همین خطا رخ می‌دهد. ما هنگام یادآوری دهه‌های گذشته، فوراً به اسطوره‌هایی نظیر گروه کویین، دیوید بویی، لد زپلین، پرینس، مایکل جکسون، ویتنی هیوستون و گروه پلیس فکر می‌کنیم. اما فراموش می‌کنیم که در همان دوران نیز حجم عظیمی از موسیقی‌های بی‌کیفیت و مبتذل تولید می‌شد. اگر به لیست صد آهنگ برتر بیلبورد در سال‌های ۱۹۷۴ یا ۱۹۸۳ نگاهی بیندازید، متوجه می‌شوید که بخش عمده‌ای از آن‌ها امروز کاملاً ناشناخته‌اند. آثاری به شدت ضعیف مانند "Feelings" از موریس آلبرت، "Muskrat Love" از گروه کاپیتان و تنیل، "Having My Baby" از پل انکا و ترانه "Disco Duck" از ریک دیس ثابت می‌کنند که موسیقی فاجعه‌بار همیشه وجود داشته است. در واقع، ما در حال مقایسه «گلچینی از بهترین شاهکارهای نیم‌قرن گذشته» با «تمام تولیدات خوب و بد امروز» هستیم که مقایسه‌ای کاملاً نابرابر است

 

 

قله یادآوری و هورمون‌های بلوغ

عامل دوم در روان‌شناسی رشد و پدیده‌ای به نام «قله یادآوری» (Reminiscence Bump) نهفته است که باعث می‌شود خاطرات دوران نوجوانی را به شکلی پررنگ‌تر و احساسی‌تر به یاد بیاوریم. ست استیونز-دیویدوویتز، محقق داده، با بررسی الگوهای شنیداری اسپاتیفای و تاریخچه بیلبورد نشان داد که سلیقه موسیقی زنان به طور میانگین در ۱۳ سالگی و مردان در ۱۴ سالگی برای همیشه تثبیت می‌شود

برای مثال، آهنگ "Creep" از گروه ریدیوهد در میان مردان ۳۸ ساله (که در زمان انتشار آهنگ در سال ۱۹۹۳ دقیقاً ۱۴ ساله بوده‌اند) و آهنگ "Just Like Heaven" از The Cure در میان زنان ۴۱ ساله (که در زمان انتشار ۱۱ ساله بوده‌اند) محبوبیت بی‌نظیری دارد، در حالی که در نسل‌های ده سال قبل یا بعد از آن‌ها کاملاً نادیده گرفته شده است. عصب‌شناسان دلیل این پدیده را رشد سریع قشر پیش‌پیشانی مغز و ترشح دوز بالای هورمون‌های بلوغ می‌دانند که باعث می‌شود کشف یک گروه موسیقی به عنوان یک «مسئله حیاتی» در مغز نوجوان حک شود؛ اتفاقی بیوشیمیایی که در بزرگسالی دیگر هرگز تکرار نمی‌شود.

 

 

موسیقی‌شناسی محاسباتی: افت ساختاری موسیقی

اما آیا از نظر فیزیکی و ریاضی نیز موسیقی امروز افت کرده است؟ دکتر ژوان سرا در سال ۲۰۱۲ با تحلیل الگوریتمی حدود ۵۰۰ هزار قطعه موسیقی در بازه سال‌های ۱۹۵۵ تا ۲۰۰۹، سه تغییر ساختاری بنیادین را در موسیقی پاپ ثابت کرد: ۱. محدود شدن انتقال گام‌ها: توالی آکوردها و ساختارهای ملودیک بسیار ساده‌تر، محافظه‌کارانه‌تر و تکراری‌تر شده‌اند. ۲. همگن شدن پالت صوتی: با جایگزینی سازهای آکوستیک توسط سینتی‌سایزرهای دیجیتال و نرم‌افزارها، تنوع بافت‌های صوتی از بین رفته و موسیقی کدرتر و یکدست‌تر شده است. ۳. جنگ بلندی صدا (Loudness War): برای جلب توجه سریع مخاطب، مهندسان مسترینگ دامنه دینامیک آهنگ‌ها را به حداقل رسانده و بلندی صدا را به شکل خسته‌کننده‌ای افزایش داده‌اند. دکتر سرا نتیجه می‌گیرد که با ساده‌سازی هارمونی، الکترونیکی کردن سازبندی و افزایش شدت صدای یک آهنگ قدیمی، می‌توان آن را دقیقاً به یک آهنگ مدرن تبدیل کرد.

 

تغییر پارادایم صنعت موسیقی: اقتصاد توجه

صنعت موسیقی از اقتصاد فروش آلبوم به «اقتصاد توجه» و الگوریتم‌های تیک‌تاک و اسپاتیفای تغییر مسیر داده است. منتقدان امروزی این سبک از موسیقی پاپ را به «ناگت مرغ مک‌دونالد» تشبیه می‌کنند؛ محصولاتی به شدت مهندسی‌شده برای مصرف سریع و اعتیادآور، اما فاقد ارزش هنری پایدار.

 

 

ورود نرم‌افزار اتوتیون (Auto-Tune) که ابتدا با آهنگ "Believe" از شِر وارد جریان اصلی شد، نقش مهمی در این افت داشت و با حذف خطاهای انسانی، صداها را رباتیک و فلزی کرد. در گذشته، هنرمندان تایتان‌گونه‌ای مانند پرینس، فردی مرکوری، سیندی لاپر و ویتنی هیوستون با تکیه بر جسارت، مهارت‌های المپیکی حنجره و قدرت استودیویی خود، روحی انسانی به آثارشان می‌دمیدند که در تولیدات نرم‌افزاری امروز کمتر یافت می‌شود

 

سوگیری نسلی و ژورنالیستی

نهادهای ژورنالیستی مانند مجله رولینگ استون نیز در شکل‌گیری این توهم نقش داشته‌اند و بارها به دلیل سوگیری شدید نسلی به نفع موسیقی دهه‌های ۶۰ و ۷۰ نقد شده‌اند. جیم دروگاتیس در کتاب بت‌هایت را بکش نشان داد که منتقدان مسن چگونه سلیقه دوران بلوغ خود را به استانداردی غیرقابل‌تغییر تبدیل کرده‌اند. جالب است که لد زپلین در زمان اوج خود توسط همین مجله تمسخر می‌شد، و سبک‌هایی مانند هیپ‌هاپ و هوی متال در ابتدا بی‌ارزش تلقی می‌شدند.

شنوندگان دهه ۸۰ نیز در زمان خود، با همان ادبیات امروز به موسیقی سینتی‌پاپ گروه‌هایی مثل Devo و استفاده از سمپل در آثار Public Enemy و Beastie Boys حمله می‌کردند و آن‌ها را فاقد اصالت می‌دانستند.

نتیجه‌گیری نهایی

توهم نوستالژی برآیندی از حقایق تلخ و خطاهای محاسباتی مغز است. از یک سو، موسیقی پاپ واقعاً از نظر هارمونی ساده‌تر، از نظر صوتی همگن‌تر و به دلیل اقتصاد توجه، تجاری‌تر شده است. اما از سوی دیگر، سوگیری بقا و هورمون‌های دوران بلوغ باعث می‌شوند تا ما حجم عظیم زباله‌های موسیقایی گذشته را فراموش کنیم و موسیقی نوجوانی خود را به صورت غیرواقعی و بی‌نقص بپرستیم. شناخت این سوگیری‌ها به ما کمک می‌کند تا ضمن تحسین شاهکارهای کلاسیک، درگیر بت‌سازی نشویم و گوش خود را برای شنیدن فرم‌های نوآورانه در موسیقی معاصر باز نگه داریم.